کلمات هم خانواده کلاس اول تا ششم | آموزش کامل با مثال

کلمات هم خانواده اول تا ششم 

درس فارسی در دوره ابتدایی به دانش‌ آموزان کمک می‌کند تا با واژه‌ها و ساختار زبان فارسی بهتر آشنا شوند. یکی از موضوعات مهم در این درس، کلمات هم خانواده است. دانش‌ آموزان از کلاس‌ های ابتدایی با این مفهوم آشنا می‌شوند و در سال‌ های بعد مثال‌ ها و تمرین‌ های بیشتری از آن یاد می‌گیرند.
شناخت کلمات هم‌ خانواده باعث می‌شود دانش‌ آموزان معنی کلمات را راحت‌ تر بفهمند، دایره لغاتشان افزایش پیدا کند و مهارت خواندن و نوشتن آن‌ها تقویت شود. در این مقاله به زبان ساده توضیح می‌دهیم کلمات هم خانواده چیست، چگونه آن‌ها را تشخیص دهیم، مثال‌های زیاد ببینیم و نمونه سوالات امتحانی را تمرین کنیم.

کلمات هم خانواده چیست؟

در زبان فارسی، به کلماتی کلمات هم خانواده می‌ گوییم که در داشتن  ویژگی‌های زیر با هم مشترک‌اند. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:

• از یک ریشه هستند و دست‌کم سه حرف آن‌ها مشترک است.
• ترتیب حروف مشترک در این کلمات رعایت شده است.
• از نظر معنایی به هم نزدیک‌اند.

برای مثال:

علم - عالم - تعلیم - معلم← همه این کلمات از ریشه علم ساخته شده اند بنابراین هم خانواده محسوب می شوند.

برای مثال : کلمه موضوع

وضع، اوضاع، وضعیت، موضوعات، موضع، مواضع، تواضع، متواضع← همه این کلمات از ریشه وضع ساخته شده اند بنابراین هم خانواده محسوب می شوند.

حالا باید مشخص کنیم آیا این کلمات همه ویژگی‌هایی که گفته شد را دارند یا خیر. با توجه به شکل نوشتاری کلمات، می‌توان گفت ریشه مشترک تمام آن‌ها «وضع» است و حروف «و ض ع» در تمام آن‌ها به‌ترتیب آمده است. پس تا اینجا کلمات نام‌برده دو ویژگی اول را دارند. حالا ویژگی آخر که ارتباط معنایی با موضوع است را باید برای هر یک از آن‌ها بررسی کنیم. معنای این کلمات به‌صورت زیر است:

• وضع: گذاردن، نهادن

• اوضاع: جمع وضع

• وضعیت: نحوه قرارگیری، موقعیت

• موضوعات: جمع موضوع

• موضع: جایگاه، جای گذاردن، جای نهادن

• مواضع: جمع موضع

• تواضع: فروتنی، خود را فرو نهادن

• متواضع: فروتن 

ازآنجا که تمام این کلمات با موضوع ارتباط معنایی نزدیکی دارند، می‌توان گفت همگی هم خانواده موضوع هستند
 

چرا یادگیری کلمات هم خانواده مهم است؟

یادگیری این کلمات چند فایده مهم دارد:

•    افزایش دایره واژگان دانش‌آموزان
•    درک بهتر معنی کلمات جدید
•    تقویت مهارت خواندن و نوشتن
•    کمک به موفقیت در درس فارسی

به همین دلیل در کتاب‌های فارسی دبستان بارها با تمرین‌های کلمات هم‌خانواده روبه‌رو می‌شویم. البته، ابتدا باید ببینیم کلمات هم‌خانواده چه هستند و چه ویژگی‌هایی دارند.

روش ساده برای پیدا کردن کلمات هم خانواده

برای تشخیص کلمات هم‌خانواده می‌توان چند روش ساده را در نظر گرفت.

1. پیدا کردن ریشه مشترک

اول باید ببینیم کلمات ریشه مشترک دارند یا نه.

مثال: کتاب، کتابت، مکتب ← «کتب» ریشه مشترک آن‌هاست 

2. شباهت در معنی

کلمات هم‌خانواده معمولاً از نظر معنی به هم نزدیک هستند.

مثال: فکر، تفکر، متفکر ← همه به موضوع اندیشیدن مربوط هستند. 

3. داشتن حروف مشترک

در بسیاری از کلمات هم‌خانواده، حروف اصلی کلمه یکسان است.

مثال: عدل، عادل، عدالت ← حروف مشترک هر سه «ع د ل »  است.

 4. توجه به کلمات عربی در فارسی

بسیاری از کلمات هم‌خانواده در فارسی از ریشه‌های عربی ساخته شده‌اند.
مثال:
حساب
محاسبه
حسابدار
 

جدول کلمات هم خانواده

در جدول زیر چند نمونه از کلمات هم‌خانواده پرکاربرد برای دبستان آورده شده است.
 

ریشه	کلمات هم خانواده
علم	عالم، معلم، تعلیم
کتاب	کتابخانه، کتابدار
فکر	تفکر، متفکر
عدل	عادل، عدالت
نظم	منظم، نظم‌دهی
شکر	شاکر، تشکر
عمل	عامل، عملیات
کتب	مکتب، کتابت
علم	تعلیم، تعلم
عقل	عاقل، تعقل
رحم	رحیم، رحمت
صدق	صادق، صداقت
خلق	اخلاق، خالق
صلح	مصالحه، مصلح
صبر	صابر، صبوری
ادب	ادیب، ادبستان
امن	ایمن، امنیت
نظر	ناظر، منظور
فهم	فهمیدن، مفهوم
حفظ	حافظ، محفوظ
شکل	اشکال تشکیل
وسیع	وسعت واسع
احوال	حال حالا
عظیم	عظمت تعظیم
معمولا	معمولی
اشتیلق	شوق
سفر	مسافرت سفیر سفارت
حاصل	محصول محصل تحصیل
شعر	شاعر مشاعره
پاک	پاکان پاکیزه
لذت	لذیذ
مثل	امثال مثال
رسم	رسوم مرسوم
اتحاد	متحد

 

کلمات هم خانواده کلاس اول

دانش‌آموزان کلاس اول معمولاً با مثال‌های بسیار ساده آشنا می‌شوند. در این پایه هدف فقط آشنایی اولیه با مفهوم کلمات هم‌خانواده است.
چند مثال:
کار — کارگر — کارکن
دان — دانش — دانا
نو — نوشتن — نویسنده
این مثال‌ها کمک می‌کند دانش‌آموزان متوجه شوند که برخی کلمات از یک ریشه ساخته می‌شوند.

کلمات هم خانواده کلاس دوم

• در کلاس دوم، دانش‌آموزان مثال‌های بیشتری از کلمات هم‌خانواده یاد می‌گیرند.

مثال‌ها:
درس — مدرسه — مدرس
علم — عالم — معلم
کتب — کتاب — کتابخانه
در این مرحله دانش‌آموزان کم‌کم یاد می‌گیرند که چگونه ریشه مشترک کلمات را پیدا کنند.

کلمات هم خانواده کلاس سوم

• در کلاس سوم دبستان، تمرین‌های کلمات هم‌خانواده بیشتر می‌شود.

مثال‌ها:
فهم — فهمیدن — مفهوم
حفظ — حافظ — محفوظ
شکر — شاکر — تشکر
در این پایه دانش‌آموزان با کلمات بیشتری آشنا می‌شوند و می‌توانند ارتباط بین آن‌ها را بهتر درک کنند.

کلمات هم خانواده کلاس چهارم

• در کلاس چهارم دانش‌آموزان با کلمات هم‌خانواده پیچیده‌تری روبه‌رو می‌شوند.

مثال‌ها:
نظر — ناظر — منظور
عدل — عادل — عدالت
فکر — تفکر — متفکر
در این مرحله دانش‌آموزان یاد می‌گیرند که چگونه ریشه کلمات را تشخیص دهند.

کلمات هم خانواده کلاس پنجم

• در کلاس پنجم، تمرین‌ها بیشتر روی کلمات عربی و ریشه‌های مشترک آن‌ها تمرکز دارد.

مثال‌ها:
کتب — کتاب — مکتب — کتابت
حساب — محاسبه — حسابدار
علم — تعلیم — تعلم — معلم
این تمرین‌ها به درک بهتر زبان فارسی کمک می‌کند.

کلمات هم خانواده کلاس ششم

• در کلاس ششم دبستان دانش‌آموزان باید بتوانند به‌راحتی کلمات هم‌خانواده را تشخیص دهند.

مثال‌ها:
خلق — اخلاق — خالق — مخلوق
نظم — منظم — نظم‌دهی
امن — امنیت — ایمن
در این پایه، دانش‌آموزان برای ورود به دوره متوسطه آماده می‌شوند.
 

تمرین و نمونه سوالات مهم کلمات هم خانواده که باید بدانید

دانش‌آموزان می‌توانند با انجام این تمرین‌ها مهارت خود را تقویت کنند.

سوال 1 : کلمه هم‌خانواده «علم» را بنویسید؟
پاسخ نمونه:
معلم – تعلیم – عالم
 
سوال 2- کلمه هم‌خانواده «عدل» کدام است؟
الف) عدالت
ب) عدالتخانه
ج) عادل
د) همه موارد
پاسخ صحیح: گزینه د
 
سوال 3 - دو کلمه هم‌خانواده برای «نظر» بنویسید.
پاسخ:
ناظر
منظور
 
سوال 4 - کدام کلمه با بقیه هم‌خانواده نیست؟
کتاب – مکتب – کتابخانه – دفتر
پاسخ: دفتر
 
سوال 5- سه کلمه هم‌خانواده برای «فکر» بنویسید.
پاسخ نمونه:
تفکر
متفکر
فکری
 
برای تمرین بیشتر، کلمات هم‌خانواده واژه‌های زیر را پیدا کنید:
علم
عدل
حساب
امن
نظر
دانش‌آموزان می‌توانند با جستجو در کتاب فارسی یا فرهنگ لغت پاسخ این تمرین‌ها را پیدا کنند.

جمع بندی

کلمات هم‌خانواده یکی از مباحث مهم در درس فارسی دبستان هستند. دانش‌آموزان از کلاس اول با این مفهوم آشنا می‌شوند و در پایه‌های بالاتر مثال‌های بیشتری یاد می‌گیرند. یادگیری این کلمات باعث می‌شود دانش‌آموزان معنی واژه‌ها را بهتر درک کنند و مهارت خواندن و نوشتن آن‌ها تقویت شود.

سوالات متداول 

1- کلمات هم خانواده چیست؟
کلمات هم‌خانواده به واژه‌هایی گفته می‌شود که ریشه مشترک دارند و از یک کلمه اصلی ساخته شده‌اند. این کلمات معمولاً از نظر معنی نیز به یکدیگر نزدیک هستند. برای مثال: علم، معلم، تعلیم و عالم همگی از ریشه «علم» ساخته شده‌اند.
 
2- چگونه کلمات هم خانواده را تشخیص دهیم؟
برای تشخیص کلمات هم‌خانواده باید به ریشه مشترک، شباهت معنایی و حروف اصلی کلمات توجه کنیم. اگر چند کلمه از یک ریشه ساخته شده باشند، آن‌ها هم‌خانواده محسوب می‌شوند.
 
3- کلمات هم خانواده در چه پایه‌هایی تدریس می‌شود؟
مبحث کلمات هم‌خانواده در درس فارسی از کلاس اول دبستان شروع می‌شود و تا کلاس ششم ادامه دارد. در پایه‌های بالاتر مثال‌ها و تمرین‌های بیشتری به دانش‌آموزان داده می‌شود.
 
4- آیا همه کلمات هم خانواده ریشه عربی دارند؟
خیر. بسیاری از کلمات هم‌خانواده در زبان فارسی از ریشه‌های عربی ساخته شده‌اند، اما برخی از آن‌ها نیز ریشه فارسی دارند.
 
5- آیا کلمات هم معنی با کلمات هم خانواده یکسان هستند؟
خیر. کلمات هم‌معنی ممکن است ریشه متفاوتی داشته باشند اما معنی آن‌ها شبیه هم باشد. در حالی که کلمات هم‌خانواده ریشه مشترک دارند.